Σεπτεμβριανά 1955: Το ολοκαύτωμα του Ελληνισμού της Κωνσταντινούπολης

Σεπτεμβριανά 1955.

66 χρόνια από την ολέθρια νύχτα που έζησε ο Ελληνισμός της Κωνσταντινούπολης. «Σεπτεμβριανά» είναι ο όρος που αναφέρεται στο  πογκρόμ που εξαπέλυσε ο τουρκικός όχλος, υπό την καθοδήγηση της κυβέρνησης Μεντερές, εναντίον της πολυπληθούς και ευημερούσας ελληνικής κοινότητας της Κωνσταντινούπολης στις 6 και 7 Σεπτεμβρίου 1955. Αποτέλεσμα, οι 100.000 Έλληνες που ζούσαν εκείνη την περίοδο στην Πόλη να συρρικνωθούν σταδιακά και σήμερα μόλις και μετά βίας να ξεπερνούν τις 2.000.
Τα γεγονότα του Σεπτεμβρίου 1955, αποτελούν το τέλος μιας 30χρονης και πλέον, μεθοδευμένης από το τουρκικό κράτος πολιτικής εξόντωσης του ελληνισμού της Τουρκίας. Δεν επρόκειτο για κάτι ξαφνικό, αλλά μάλλον για κάτι αναμενόμενο.

Το 1955 τη γειτονική μας χώρα κυβερνούσε ο Αντνάν Μεντερές -ένας «πρώιμος Ερντογάν»- και το Δημοκρατικό Κόμμα. Ο Μεντερές έπαιζε αρκετά το μουσουλμανικό χαρτί, προκαλώντας εκνευρισμό στο κεμαλικό κατεστημένο της χώρας. Το αποδεικνύουν και τα χιλιάδες τζαμιά που κτίστηκαν επί πρωθυπουργίας του.
Η οικονομική κατάσταση στην Τουρκία δεν ήταν ανθηρή, ενώ ο εθνικιστικός πυρετός ανέβαινε, καθώς οι Ελληνοκύπριοι διεκδικούσαν την ένωση της μεγαλονήσου με την Ελλάδα. Ήταν μια καλή αφορμή για τους τούρκους ηγέτες να αποσπάσουν την κοινή γνώμη από τα προβλήματά της, στρέφοντάς την κατά της ελληνικής μειονότητας που ευημερούσε. Στις 28 Αυγούστου 1955 ο Μεντερές ισχυρίστηκε δημόσια ότι οι Ελληνοκύπριοι σχεδίαζαν σφαγές κατά των Τουρκοκυπρίων.

Η αφορμή για το Πογκρόμ κατά του Ελληνισμού της Πόλης δόθηκε στις 6 Σεπτεμβρίου, με την έκρηξη ενός αυτοσχέδιου μηχανισμού στο Τουρκικό Προξενείο της Θεσσαλονίκης, που στεγαζόταν και στεγάζεται και σήμερα στο σπίτι, όπου γεννήθηκε ο Κεμάλ Ατατούρκ, ο ιδρυτής του σύγχρονου τουρκικού κράτους. Ως δράστης συνελήφθη από τις ελληνικές αρχές ο Οκτάι Εγκίν, ένας μουσουλμάνος σπουδαστής από την Κομοτηνή, που αργότερα περιεβλήθη το φωτοστέφανο του ήρωα. Τιμήθηκε στην Τουρκία και διορίστηκε κυβερνήτης σε επαρχία. Χρόνια αργότερα σε μία συνέντευξή του στην «Ελευθεροτυπία» αρνήθηκε οποιαδήποτε σχέση με το συμβάν και θεώρησε τον εαυτό του θύμα των ελληνικών αρχών.
Από την έκρηξη στο σπίτι του Ατατούρκ προκλήθηκαν μόνο μικρές υλικές ζημίες στις τζαμαρίες του κτιρίου, αλλά οι τουρκικές εφημερίδες εκμεταλλεύτηκαν το γεγονός, μεγαλοποιώντας και διαστρεβλώνοντάς το, κατόπιν κυβερνητικών οδηγιών. Πρωτοσέλιδοι τίτλοι, όπως «Έλληνες τρομοκράτες κατέστρεψαν το πατρικό σπίτι του Ατατούρκ» της «Ισταμπούλ Εξπρές» και δημοσίευση μιας σειράς από παραποιημένες φωτογραφίες του συμβάντος, προκάλεσαν «αυθόρμητες» διαδηλώσεις στην Πλατεία Ταξίμ το απόγευμα της ίδιας μέρας.

Στις 5 το απόγευμα, το μαινόμενο πλήθος των 50.000 ατόμων στράφηκε κατά των ελληνικών περιουσιών στη συνοικία Πέραν. Οι λεηλασίες κράτησαν μέχρι τις πρωινές ώρες της 7ης Σεπτεμβρίου, όταν επενέβη ο Στρατός, καθώς η κατάσταση κινδύνευε να τεθεί εκτός ελέγχου. Μέχρι τότε, οι αρχές παρέμειναν απαθείς, όταν δεν διευκόλυναν τους πλιατσικολόγους στο έργο. Ο μηχανισμός του Δημοκρατικού Κόμματος, που ήλεγχε τα συνδικάτα, έπαιξε καταλυτικό ρόλο στα έκτροπα.

Μεγάλος αριθμός διαδηλωτών μεταφέρθηκε από τη Δυτική Μικρά Ασία δωρεάν, αντί αμοιβής 6 δολαρίων, που ουδέποτε τους δόθηκε. 4.000 ταξί τους μετέφεραν στον χώρο των ταραχών, ενώ φορτηγά του Δήμου της Κωνσταντινούπολης είχαν αναπτυχθεί σε επίκαιρα σημεία της Πόλης, φορτωμένα με τσεκούρια, φτυάρια, ρόπαλα, αξίνες, σφυριά, σιδερένιους λοστούς και μπιτόνια βενζίνης, απαραίτητα σύνεργα για τον όχλο των επιδρομέων, που επέπεσε επί των ελληνικών καταστημάτων με τα συνθήματα «Θάνατος στους γκιαούρηδες», «Σπάστε, γκρεμίστε, είναι γκιαούρης», «Σφάξτε του έλληνες προδότες», «Κάτω η Ευρώπη» και «Εμπρός να βαδίσουμε κατά της Αθήνας και της Θεσσαλονίκης». Την οργή του όχλου δεν γλύτωσαν και κάποια καταστήματα αρμενικής και εβραϊκής ιδιοκτησίας.
Άνδρες και γυναίκες βιάστηκαν και σύμφωνα με τη μαρτυρία του γνωστού τούρκου συγγραφέα Αζίζ Νεσίν, πολλοί ιερείς εξαναγκάστηκαν να υποστούν περιτομή, με θύμα ένα αρμένιο παπά. 16 Έλληνες έχασαν τη ζωή τους και 32 τραυματίστηκαν.


Έκτροπα κατά των Ελλήνων δεν έγιναν μόνο στην Κωνσταντινούπολη, αλλά και στη Σμύρνη. Το πρωί της 7ης Σεπτεμβρίου τούρκοι εθνικιστές έκαψαν το ελληνικό περίπτερο στη Διεθνή Έκθεση της Σμύρνης. Στη συνέχεια, κατέστρεψαν το νεόκτιστο εκκλησάκι της Αγίας Φωτεινής, ενώ λεηλάτησαν σπίτια Ελλήνων στρατιωτικών, που υπηρετούσαν στο Στρατηγείο του ΝΑΤΟ.

Ο πρωθυπουργός Μεντερές σε δηλώσεις του ισχυρίστηκε ότι το πογκρόμ κατά των Ελλήνων ήταν έργο των κομμουνιστών. Ένας ισχυρισμός που κατέπεσε αυτοστιγμεί και από τις αναφορές των ξένων πρεσβειών στην Άγκυρα προς τις κυβερνήσεις τους, που επισήμαιναν τις μεγάλες ευθύνες των τουρκικών αρχών.

Η κυβέρνηση Παπάγου προσπάθησε να διεθνοποιήσει το θέμα, αλλά χωρίς σημαντικά αποτελέσματα. Αμερικανοί και Βρετανοί δεν ήταν διατεθειμένοι να ασκήσουν πιέσεις στην Τουρκία, πολύτιμο σύμμαχό τους κατά τη διάρκεια του «Ψυχρού Πολέμου». Οι νατοϊκοί σύμμαχοί μας είπαν ξεκάθαρα να ξεχάσουμε το συμβάν. Μόνο το Παγκόσμιο Συμβούλιο Εκκλησιών από τους διεθνείς οργανισμούς απαίτησε από την Τουρκία εξηγήσεις για την καταστροφή του 90% των ορθόδοξων ναών στην Κωνσταντινούπολη.

Μετά την ανάληψη της πρωθυπουργίας από τον Κωνσταντίνο Καραμανλή, στις 6 Οκτωβρίου 1955, η Αθήνα δήλωσε ότι θα αποχωρούσε από τις προγραμματισμένες ασκήσεις του ΝΑΤΟ στην Ανατολική Μεσόγειο. Η Άγκυρα, μετά από υπόδειξη της Ουάσιγκτον, τίμησε σε ειδική εκδήλωση στη Σμύρνη την ελληνική σημαία (24/10/1955). Η ύψωση της σημαίας έγινε από τον Τούρκο υπουργό Muammer Cavusoglu παρουσία τουρκικού στρατιωτικού αποσπάσματος. Η χειρονομία αυτή, όπως και η παράδοση του νέου ελληνικού προξενείου, ικανοποίησαν την Ελλάδα, που δεν επέμεινε σε περαιτέρω επανορθωτικές κινήσεις.

Πάντως, τον Αύγουστο του 1995 η αμερικανική Γερουσία με απόφασή της κάλεσε τον Πρόεδρο Κλίντον να ανακηρύξει την 6η Σεπτεμβρίου Ημέρα Μνήμης για τα Θύματα του Πογκρόμ.

Το Πογκρόμ κατά του Ελληνισμού της Πόλης προκάλεσε:

-τον θάνατο 16 Ελλήνων και τον τραυματισμό 32
-τον θάνατο ενός Αρμένιου
-τον βιασμό 12 Ελληνίδων
-τον βιασμό αδιευκρίνιστου αριθμού ανδρών (εξαναγκάστηκαν να υποστούν περιτομή)
-την καταστροφή:
-4.348 εμπορικών καταστημάτων,
-110 ξενοδοχείων,
-27 φαρμακείων,
-23 σχολείων,
-21 εργοστασίων,
-73 εκκλησιών,
-περίπου 1000 κατοικιών, όλα ελληνικής ιδιοκτησίας.

Το οικονομικό κόστος των ζημιών ανήλθε σε 150 εκατομμύρια δολάρια, σύμφωνα με διεθνείς οργανισμούς, ενώ η ελληνική κυβέρνηση τις υπολόγισε σε 500.000.000 δολάρια. Η οικονομική αιμορραγία και ο φόβος ανάγκασαν χιλιάδες έλληνες ομογενείς να μεταναστεύσουν στην Ελλάδα.

Αργότερα, το τουρκικό κράτος διά του προέδρου Τζελάλ Μπαγιάρ υποσχέθηκε αποζημίωση για την καταστροφή των ελληνικών περιουσιών. Στην καλύτερη των περιπτώσεων δεν ξεπέρασε το 20% των απαιτήσεών τους, με δεδομένο ότι τα περιουσιακά τους στοιχεία είχαν υποτιμηθεί δραματικά.

Επεισόδια και στη Σμύρνη 

Επεισόδια όμως έγιναν και στη Σμύρνη. Στις 6/9/1955, η εφημερίδα Cele Postasi εμφανίστηκε με τον τίτλο «Αφού οι Έλληνες βομβαρδίσανε το τουρκικό προξενείο, δεν μπορεί να κυματίζει πια η σημαία τους στην πλατεία Konak». Πραγματικά, το ίδιο βράδυ, η ελληνική σημαία που λόγω μιας διεθνούς έκθεσης που γινόταν στη Σμύρνη, κυμάτιζε στην πλατεία Konak έγινε στόχος μιας ομάδας νεαρών που την κατέβασαν και την έκαψαν φωνάζοντας συνθήματα όπως «Η Κύπρος είναι τούρκικη», «Θάνατος στους απίστους» (ΓΔΑ ΓΠ 11834/479, έκθεση του προξενείου Σμύρνης, 13/09/1955).

Στη συνέχεια, έριξαν πέτρες στο ελληνικό περίπτερο στην έκθεση και το έκαψαν.
Μια άλλη ομάδα διαδήλωνε μπροστά στο ελληνικό προξενείο στην περιοχή Αλσαντζάκ (Alsancak). Στις 21.00, το πλήθος εισέβαλε στο κτίριο, κατέστρεψε την επίπλωση και το πυρπόλησε με βενζίνη, με αποτέλεσμα να καεί ολοκληρωτικά. Οι άνθρωποι του Προξενείου σώθηκαν την τελευταία στιγμή φεύγοντας από την πίσω πόρτα. Κάποιοι από τους 400 διαδηλωτές επιτέθηκαν στις οικίες των Ελλήνων αξιωματικών του ΝΑΤΟ και τις λεηλάτησαν.
Ένας από αυτούς με τη σύζυγό του, ξυλοκοπήθηκαν ανηλεώς. Το μαινόμενο πλήθος επιτέθηκε και εναντίον των βρετανικών πλοίων «Brescia» και «Livorno» που βρισκόταν στο λιμάνι της Σμύρνης, με «μπάλες από φωτιά» (πέτρες που είχαν βουτήξει σε κηροζίνη και στη συνέχεια τους έβαλαν φωτιά) ή με μεταλλικές μπάλες (κονσερβοκούτια τυλιγμένα με ρούχα). Κι αυτό, γιατί νόμιζαν ότι στα πληρώματα των πλοίων υπήρχαν και Έλληνες ενώ κάτι τέτοιο δεν ίσχυε. Αποτελούνταν αποκλειστικά από Βρετανούς!

Συνολικά στη Σμύρνη, έγιναν στόχοι επίθεσης 14 σπίτια, έξι καταστήματα, μια πανσιόν, μια εκκλησία, το ελληνικό περίπτερο στην έκθεση, το κτίριο του ελληνικού προξενείου και το κτίριο, που «φιλοξενούσε» το Βρετανικό Πολιτιστικό Ινστιτούτο. Αυτό, κατά τον Βρετανό πρόξενο, «έγινε από απροσεξία» καθώς το κτίριο ανήκε σ’ ένα Έλληνα! Επτά άνθρωποι τραυματίστηκαν βαριά και άλλοι 50 ελαφρά.

Οι συνολικές ζημιές στη Σμύρνη ανήλθαν σε 475.000 τουρκικές λίρες. Η ζημιά στο κτίριο του ελληνικού Προξενείου κοστολογήθηκε στις 90.000 λίρες και στο ελληνικό περίπτερο της έκθεσης στις 57.000 λίρες. Η ζημιά των Ελλήνων υπαλλήλων του Προξενείου, δηλώθηκε επίσημα ότι ανερχόταν στις 52.000 λίρες, των Ελλήνων αξιωματικών του ΝΑΤΟ στις 42.000 λίρες και των Ελλήνων υπηκόων που διέμεναν στη Σμύρνη ανερχόταν σε 235.000 λίρες.

Πολλές λεπτομέρειες για τα Σεπτεμβριανά ήλθαν στο φως το 1961, κατά τη διάρκεια της δίκης για εσχάτη προδοσία του ανατραπέντος από τους στρατιωτικούς πρωθυπουργού Αντνάν Μεντερές, ο οποίος τελικά δεν γλύτωσε από την αγχόνη. Πολύτιμα στοιχεία προσκομίζει και το βιβλίο του διαπρεπούς ελληνοαμερικανού βυζαντινολόγου Σπύρου Βρυώνη «The Mechanism of catastrophe: The Turkish Pogrom οf September 6-7, 1955 and the destruction of Greek Community of Istambul (Greekworks.com, New York, 2005).

 




Σχολιάστε