ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΚΕΣ ΔΙΑΔΡΟΜΕΣ: Σωτηρία Αλιμπέρτη (1847-1929): Αι Ηρωίδες της Ελληνικής Επαναστάσεως*

Γράφει η Αργυρώ Χατζηπαναγιώτου, Εκπαιδευτικός με Μ.Α. Λογοτεχνίας (UNED Μαδρίτης)

Αι Ηρωίδες της Ελληνικής Επαναστάσεως είναι μία ιστοριογραφική μελέτη της συγγραφέως και παιδαγωγού, Σωτηρίας Αλιμπέρτη, η οποία εκδόθηκε το 1933 , τέσσερα έτη μετά το θάνατό της.  Στη μελέτη αυτή η συγγραφέας φέρνει στο φως, όχι μόνο   την ηρωική δράση λησμονημένων γυναικών που αγωνίσθηκαν κατά την Επανάσταση του 1821, αλλά περιγράφει, επίσης, τα κατά τόπους επαναστατικά κινήματα σκιαγραφώντας, συγχρόνως, τη δράση  ανδρών και γυναικών. Η δράση όλων αυτών ανθρώπων, επιφανών ή μη, συνθέτει τον αγώνα του Ελληνικού λαού για Εθνική Ανεξαρτησία. Η μελέτη ανταποκρίνεται στο πνεύμα της συγγραφέως που, μέσα από την εξιστόρηση γεγονότων του επαναστατικού αγώνα, προσπαθεί να αναδείξει την δράση ελληνίδων που η επίσημη Ιστορία παρέλειψε να αναφέρει. 

Η Σωτηρία Αλιμπέρτη συγγράφει το ιστορικό πόνημα της, Αι Ηρωίδες της Ελληνικής Επαναστάσεως , δονούμενη από  έντονο συναίσθημα φιλοπατρίας, παραμένοντας  πιστή στο όραμα της Μεγάλης Ιδέας. Πως θα μπορούσε άλλωστε να πράξει διαφορετικά αφού μεγάλωσε στους κόλπους οικογένειας που είχε δεσμούς με τον Κωλέττη ο οποίος στην Εθνοσυνέλευση της 14ης Ιανουαρίου του 1844 ανέφερε επισήμως  τον όρο «Μεγάλη Ιδέα»: Ένα όραμα που σε μεγάλο βαθμό καθόρισε το ιστορικό γίγνεσθαι της Ελλάδας μέχρι τη Μικρασιατική καταστροφή το 1922. Κατά τον Κ. Θ. Δημαρά «ο λόγος του Ιωάννη Κωλέττη στην Εθνοσυνέλευση, στις 14 Ιανουαρίου του 1844 αποτελεί, σε ό, ότι εξέφρασε τον κώδικα, ή την κωδικοποίηση των αρχών του νέου ελληνισμού».[6] (Κ.Θ. Δημαράς) 

 Είναι γεγονός ότι στα τέλη του 19ουαιώνα, παρατηρείται αναζωπύρωση της Μεγάλης ιδέας. Μία ιστορική συγκυρία που, σύμφωνα με μελέτες που αφορούν στο γυναικείο φεμινιστικό κίνημα,  δίνει την ευκαιρία στις γυναίκες μέσω του κοινωνικού λειτουργήματος της δασκάλας, και αναπτύσσοντας πατριωτική δράση, να συμμετέχουν στην πολιτική ζωή του τόπου. Η συγγραφέας, από τη θέση κύρους της παιδαγωγού  και έχοντας ως κίνητρο όχι μόνο το ιστορικό ενδιαφέρον αλλά και το υψηλό αίσθημα φιλοπατρίας, αποφασίζει να ερευνήσει, συστηματικά και με ακρίβεια, τη δράση των Ελληνίδων κατά  την Εθνική Παλιγγενεσία, και να αναδείξει τον σημαντικό ρόλο που διαδραμάτισαν στην επιτυχία της με  τις ηρωικές πράξεις τους που στην εποχή της  παραμένουν άγνωστες. 

Αι Ηρωίδες της Ελληνικής Επαναστάσεως είναι αποτέλεσμα επίπονης μελέτης και ερευνητικής εργασίας. Είναι έργο ζωής στο οποίο η συγγραφέας αφιερώθηκε με ζήλο και πάθος. Είναι έργο που στηρίζεται σε στοιχεία που αντλήθηκαν τόσο από  γραπτές πηγές  διακεκριμένων ελλήνων και ξένων ιστορικών της εποχής της όσο και προφορικές. Συνέλεξε στοιχεία από την προφορική παράδοση, από τις αναμνήσεις επιζώντων , τα οποία στη συνέχεια  διασταύρωνε με τις ιστορικές πηγές. Από τις σημειώσεις της φαίνεται ότι η συγγραφέας είχε μελετήσει εις βάθος έλληνες και ξένους ιστοριογράφους που είχαν γράψει τόσο για την Ελληνική Επανάσταση όσο και για την Ελλάδα γενικά. 

Εστιάζει στην τοπική ιστορία και τοποθετεί τις ηρωίδες στον τόπο δράσης τους, δίνοντας μία ιστορική συνέχεια στην αφήγησή της, καθώς ξεκινά την διήγηση από την αρχαιότητα, μιλά για τα προεπαναστατικά χρόνια,  φτάνοντας στου χρόνους της επανάστασης, αλλά έχει ακόμη ένα λόγο πει και  για τις περιοχές που δεν ανήκουν ακόμα στο Ελληνικό κράτος, προβάλλοντας γυναίκες που αγωνίζονται για την απελευθέρωση του τόπου τους. Επίσης, αναφέρεται και στους απογόνους των αγωνιστριών και αγωνιστών του 1821 που παίζουν σημαντικό ρόλο στο ιστορικό παρόν της εποχής της. Κάνει ουσιαστικά, μία σύνδεση του παρελθόντος με το παρόν προσπαθώντας  να δημιουργήσει προοπτικές για το μέλλον. Ό,τι ακριβώς πρεσβεύει και η σύγχρονη ιστοριογραφία για την ερμηνεία των ιστορικών γεγονότων ενός τόπου. 

Η γλώσσα που χρησιμοποιεί η συγγραφέας είναι μια βατή, ρέουσα, καθαρεύουσα που διακρίνεται για την ενάργεια και  τη ρυθμικότητά της η οποία δημιουργεί περιγραφές των γεγονότων γεμάτες ζωντάνια . Το κείμενο είναι διανθισμένο με σπάνιες εικόνες προσώπων που έλαβαν μέρος στην Επανάσταση, ανδρών και γυναικών, καθώς και τόπων όπου διαδραματίστηκαν τα ιστορικά γεγονότα.  Αν επιχειρούσαμε  να αξιολογήσουμε το κείμενο με όρους της ειδικής διδακτικής της σύγχρονης παιδαγωγικής  θα λέγαμε ότι είναι ένα κείμενο πολυτροπικό αφού οι εικόνες συμπληρώνουν  και ενισχύουν το μήνυμα που η συγγραφέας θέλει να περάσει στον αναγνώστη της εποχής της.  Δίνοντας, έτσι,  ιστορική συνέχεια στα γεγονότα που λαμβάνουν χώρα στον Ελλαδικό χώρο από την αρχαιότητα μέχρι την εποχή της, τονίζοντας τον διαχρονικό, καταλυτικό ρόλο της Ελληνίδας ανά τους αιώνες, αλλά και τον σημαντικό ρόλο της στην επιτυχία του αγώνα της εθνικής ανεξαρτησίας. 

Συγκεκριμένα στον πρόλογο του έργου που γράφτηκε από την ίδια στις 24 Νοεμβρίου του 1924 σε κάποια σημείο γράφει: « Η Ελληνίς προτάσουσα υπέρ πατρίδος τα στήθη της εις τον εχθρόν, θυσιαζομένη υπέρ της ελευθερίας  και της τιμής και μάρτυς της πίστεως, υπήρξεν εν ίση μοίρα με τον άνδρα, η εργάτις της εθνικής ανεξαρτησίας. Αυτή τέλος εγαλούχησε και ανέθρεψε τας γενεάς εκείνας των ηρώων, οι οποίοι, ως λέοντες ηγωνίσθησαν υπέρ πατρίδος και ελευθερίας και άσβεστον διετήρησε δια μέσου των αιώνων, εις τας ελληνικάς εστίας το θρησκευτικόν αίσθημα, το εθνικόν φρόνημα και το μίσος της τυραννίας.» 

Η Σωτηρία Αλιμπέρτη το γένος Κλεομένους γεννήθηκε στην Αθήνα το 1847, τρία έτη μετά την ιστορική ομιλία του Ιωάννη Κωλέττη στη Βουλή, τον Αύγουστο του 1844, με την οποία γίνεται ουσιαστικά η ιδεολογική  διαμόρφωση της  Μεγάλης Ιδέας. Μία τοποθέτηση που, όπως προαναφέραμε, θα καθορίσει την εσωτερική και εξωτερική πολιτική του Νεοελληνικού κράτους για τα επόμενα χρόνια μέχρι την Μικρασιατική Καταστροφή το 1922. 

Μητέρα της  ήταν η Άννα Δημητρίου εκ Σάμου, γόνος ευκατάστατης οικογένειας. Πατέρας της ήταν ο Κλεομένης (Οικονόμου), αγωνιστής της  Επανάστασης του 1821, Βουλευτής και στενός συνεργάτης του Ιωάννη Κωλέττη. Αδέλφια της Σωτηρίας Αλιμπέρτη ήταν ο Άγις Κλεομένους, Νομάρχης και Γραμματέας του Υπουργείου Εσωτερικών και ο Στρατηγός Κλεομένης Κλεομένους που απελευθέρωσε τη Θεσσαλονίκη στις 26 Οκτωβρίου 1912. 

Η συγγραφέας το 1868 αποφοίτησε από το Αρσάκειο και άρχισε να διδάσκει στο Παρθεναγωγείο Χιλ, στις ανώτερες τάξεις: Ιστορία, Φυσική, Γεωγραφία και Ελληνικά.. Την περίοδο αυτή αρχίζει και η συγγραφική της δράση. Το 1872 πηγαίνει στο Λιβόρνο, Πίζα και Ρώμη για σπουδές. Κατά το τελευταίο τέταρτο του 19ου αιώνα, με τον εκσυγχρονισμό των Παρθεναγωγείων και για εκμάθηση  νέων παιδαγωγικών μεθόδων, δίδεται η ευκαιρία στις παιδαγωγούς για ανώτερη εκπαίδευση.  Στην Ιταλία θα παραμείνει για 3  έτη σπουδάζοντας φιλολογία και αναζητώντας στοιχεία για τις ιστορικές μελέτες της. Εκεί συνδέεται φιλικά με τις: Μαργαρίτα Αλβάνα Μηνιάτη, Αγγελική Πάλλη Βαρθολομαίου και  Δώρα Ντ’ Ίστρια. Τρεις λόγιες, επιφανείς γυναικείες προσωπικότητες που ανέπτυξαν φιλελληνική δράση. 

Το 1875, επιστρέφει για λίγο στην Αθήνα και στη συνέχεια πηγαίνει στην Κωνσταντινούπολη για να μεριμνήσει για την ίδρυση του Ζαππείου Παρθεναγωγείου, υπό  την χορηγία  του Κωνσταντίνου Ζάππα. Διευθύντρια του Ζαππείου είναι η Καλλιόπη Κεχαγιά και υποδιευθύντρια η Σωτηρία Κλεομένους, αργότερα Αλιμπέρτη.  Η μακρόχρονη φιλία της Καλλιόπης Κεχαγιά και της Σωτηρίας Αλιμπέρτη ξεκινά στη Σχολή Χίλ και η  κοινή δράση τους, παιδαγωγική αρχικά και φιλανθρωπική αργότερα, γίνεται κατά κάποιον τρόπο ένα είδος  παρέμβασης, σε συλλογικό επίπεδο των γυναικών της μεσαίας τάξης.  

Το 1882 πηγαίνει στο Βροσθένι της Βλαχίας όπου και παντρεύεται τον Ιωάννη Αλιμπέρτη, στενό φίλο και γραμματέα του Κωνσταντίνου Ζάππα. Θα παραμείνει εκεί μέχρι το 1887. Στη συνέχεια τη βρίσκουμε στη παραδουνάβια περιοχή  Γιούργεβο όπου στην ελληνική κοινότητα ιδρύει εκπαιδευτήρια και αναπτύσσει έντονη κοινωνική, εκπαιδευτική και πνευματική δράση.   Δημοσιεύει άρθρα της τόσο σε διάφορες εφημερίδες και περιοδικά της περιοχής, όσο και στην Εφημερίδα των Κυριών της Αθήνας  όπου μεταξύ `άλλων  η Σ. Αλιμπέρτη δημοσίευσε τις πρώτες  βιογραφίες επιφανών Ελληνίδων, και τις  εντυπώσεις της ζωής της στην  Ρουμανία με το ψευδώνυμο Ατθίς.  Το 1893 επιστρέφει με την οικογένειά της στην Αθήνα συνεχίζοντας τις δραστηριότητές της. Από την περίοδο αυτή και μετά αρχίζει ουσιαστικά και το φιλανθρωπικό της έργο. 

Το 1896 Ιδρύει τον Σύλλογο Εργάνη Αθηνά στο Αγρίνιο με σκοπό την ενίσχυση της γυναικείας βιοτεχνίας κατά τόπους και την διοργάνωση εκθέσεων γυναικείων έργων στην περιφέρεια. Το 1898, η πρώτη Πανελλήνια έκθεση της Εργάνης Αθηνάς πραγματοποιήθηκε, επιτυχώς,  στο Αγρίνιο δίνοντας ώθηση στην γυναικεία βιοτεχνική ενασχόληση στους τομείς της ταπητουργίας, υφαντικής και πλεκτικής.  

Το 1899 αρχίζει η έκδοση του περιοδικού Πλειάς, όργανο του συλλόγου του Αγρινίου με διευθύντρια την Σωτηρία Αλιμπέρτη. Η έκδοσή του θα σταματήσει το 1902 μετά τον  θάνατο του συζύγου της.  Το έτος 1902 είναι έτος σταθμός στην ζωή της συγγραφέως. 

Τον Απρίλιο του 1902  πραγματοποιείται, επιτυχώς και πάλι, η δεύτερη Πανελλήνια Έκθεση του Συλλόγου Εργάνη Αθηνά στην Χαλκίδα με εκθέματα από Ελλάδα και εξωτερικό.  Όμως, την επιτυχία διαδέχεται το πένθος, καθώς η Αλιμπέρτη χάνει τον σύζυγό της στις 24 Μαΐου του 1902. Ένα γεγονός καταλυτικό που την οδηγεί στην απομάκρυνσή από την κοινωνική δράση της, και την διακοπή, όπως προαναφέραμε,  της έκδοσης του περιοδικού Πλειάς

Η Σωτήρια Αλιμπέρτη επανέρχεται στο προσκήνιο το 1911 με την ανασύσταση της Εργάνης που μετονομάζεται σε   Πανελλήνιος Σύλλογος Γυναικών. Για τα επόμενα χρόνια μέχρι το θάνατό της το 1929 η Σωτηρία Αλιμπέρτη θα αναπτύξει ένα αξιόλογο κοινωνικό και φιλανθρωπικό έργο. Κάνει εράνους και συσσίτια για πρόσφυγες του πολέμου σε Μακεδονία και Ήπειρο, ιδρύει πρότυπα ιδρύματα για ορφανά κορίτσια και προσφυγόπαιδα, συλλόγους γυναικών και πολλά άλλα.  Το 1920 ο Πανελλήνιος Σύλλογος Γυναικών επισκέπτεται τον Ελευθέριο Βενιζέλο. Επιτροπή του Πανελληνίου Συλλόγου Γυναικών με την Σωτηρία Αλιμπέρτη ως Γενική Γραμματέα επισκέφθηκε τον Πρωθυπουργό, Ελευθέριο Βενιζέλο « και επέδωκεν πολυτελές αναμνηστικόν τεύχος του Συλλόγου ΄΄ Η Αναγέννησις της Ελλάδος΄΄ , εξέφρασε δε την ευγνωμοσύνην  της για την μεγαλυνθείσαν Ελλάδα και συγχρόνως προσέφερεν εικόναν Βυζαντινήν του 15ου αιώνος (…) Ο κ. Πρωθυπουργός εδέχθη με πολλήν συγκίνησιν τας θερμάς τούτας εκδηλώσεις των Ελληνίδων γυναικών.»

Η κοινωνική και φιλανθρωπική δράση της δεν στάθηκε εμπόδιο στην ενασχόλησή της με την συγγραφή.  Μεταξύ άλλων δημοσίευσε και τα έργα: Αμαλία Βασίλισσα της Ελλάδος, έργο δίτομο (1896 και 1916), Πανελλήνιο Λεύκωμα Γυναικών 1920, Περί Αναθηματικής Στήλης, Μαντώ Μαυρογένους, κ.α. Δημοσιεύσεις άρθρων της, επίσης,  υπάρχουν διάσπαρτες σε διάφορες εφημερίδες και περιοδικά καθώς και στο περιοδικό Πλειάς . Αι ηρωίδες της Ελληνικής Επαναστάσεως εκδόθηκαν μετά το θάνατο της το 1933.Σύμφωνα με μελετητές της ζωής και  του έργου της. Η  πορεία της ζωής της Σωτηρίας Αλιμπέρτη τόσο σε οικογενειακό, επαγγελματικό όσο και κοινωνικό επίπεδο συγκεντρώνει τα χαρακτηριστικά ενός νέου αστικού γυναικείου προτύπου διαπνεόμενο από τις ιδέες  του διαφωτισμού και του ρομαντισμού. 

Και τίθεται το ερώτημα:  Στη σημερινή εποχή αξίζει τον κόπο να αναγνώσει κανείς  τις Ηρωίδες της Ελληνικής επαναστάσεως;  Αφού λάβουμε υπ’ όψιν το γεγονός ότι η Σωτηρία Αλιμπέρτη έζησε ανάμεσα σε δύο αιώνες  19ο και 20ο , γεννήθηκε σχεδόν μαζί με την Μεγάλη Ιδέα, γαλουχήθηκε με τα οράματά της και πεθαίνει  μαζί της,  μόλις λίγα χρόνια μετά την Μικρασιατική Καταστροφή, η απάντηση  θα είναι καταφατική. Το έργο της, Αι ηρωίδες της Ελληνικής Επαναστάσεως, είναι αποτέλεσμα των οραμάτων και των ιστορικών συγκυριών της εποχής της. Θα μπορούσαμε να πούμε ότι είναι μία επιτομή της ιστορίας  της Ελληνικής Επανάστασης. Αποτελεί δε μία σημαντική πηγή διότι δίνει το ερέθισμα στον ερευνητή της σημερινής εποχής να συμπληρώσει τα στοιχεία που λείπουν ώστε να ολοκληρωθεί η ιστορική αφήγηση του έργου της. Επίσης, ο αναγνώστης που έχει ενδιαφέρον για  την ιστορική αυτή περίοδο , θα γνωρίσει όχι μόνο τις ελληνίδες αγωνίστριες που λησμονήθηκαν από την Ιστορία αλλά θα περιδιαβεί, εν συντομία, τη διαδικασία της Ελληνικής Παλιγγενεσίας μέσα από γεγονότα που διαδραματίστηκαν  σε τοπικό  επίπεδο και τα οποία συνέθεσαν το θαύμα της Ελληνικής Επανάστασης

Σημείωση

Το κείμενο είναι απόσπασμα από την εισήγηση: «Σωτηρία Αλιμπέρτη: Μελέτη για τις Ηρωίδες της Ελληνικής Επανάστασης», της Α. Χατζηπαναγιώτου, στο διαδικτυακό Συνέδριο του Συνδέσμου Ελληνίδων Επιστημόνων (ΣΕΕ) με θέμα : Ο ρόλος της Ελληνίδας στην Επανάσταση του 1821(Φεβρουάριος 2022) 

Βιβλιογραφία:

Αλιμπέρτη, Σωτηρία, Αι ηρωίδες της Ελληνικής Επαναστάσεως, ΤΥΠΟΙΣ ΣΤΕΦ. Ν. ΤΑΡΟΥΣΟΠΟΥΛΟΥ, Αθήναι 1933

Βαρίκα, Ελένη, Η ΕΞΕΓΕΡΣΗ ΤΩΝ ΚΥΡΙΩΝ. Η γένεση μιας φεμινιστικής συνείδησης στην Ελλάδα 1833-1907, εκδ. ΚΑΤΑΡΤΙ, 1996

Γαϊτάνου Γιαννιού, Αθ., Σωτηρία Ι. Αλιμπέρτη, στο περ. Ελληνίς, τχ:12, 1929

Δημαράς, Κ.Θ., Ιστορία της Νεοελληνικής Λογοτεχνίας από τις ρίζες ως την εποχή μας, εκδ. Γνώση, Αθήνα 2000

Κάννερ, Έφη, Έμφυλες κοινωνικές διεκδικήσεις  από την Οθωμανική Αυτοκρατορία στην Ελλάδα και στην Τουρκία, εκδ. Παπαζήση, Αθήνα 2012

«Αι Ελληνίδες προς τον Ελευθ. Βενιζέλον», άρθρο, ανωνύμως, στην εφ. Μακεδονία 29/10/1920




Σχολιάστε